Сенім мен сана арасындағы үйлесім әлсіреген жерде қоғам ең әуелі өзінің интеллектуалдық салмағын жоғалтады.
Қазіргі қоғамда дін туралы пікірталас сенім мәселесімен ғана шектелмейді. Бұл тақырып барған сайын қоғамның мәдени бағытына, тарихи жадына, ғылымға қатынасына және болашақ өркениеттік сапасына әсер ететін ірі қоғамдық мәселеге айналып отыр. Өйткені кез келген халықтың ұзақ мерзімді орнықтылығы оның рухани өмірі мен интеллектуалдық қуаты арасындағы тепе-теңдікке байланысты.
Тарихта осы тепе-теңдік бірнеше рет бұзылды. Белгілі бір кезеңдерде Мысырда, Месопотамияда, Сирияда, Ауғанстанда, Орта Азия кеңістігінің өзінде де көне тарихи мұраларға қарсы әрекеттер жасалды. Пальмира қирандылары жарылды. Бамиан Буддалары құлатылды. Археологиялық қабаттар мен көне мүсіндер «жат» деп танылып жойылды.
Бұл тек тасқа жасалған шабуыл емес еді.
Бұл - тарихи жадқа жасалған соққы болатын.
Өйткені мәдени мұра - өткеннің үнсіз қалдығы ғана емес; ол халықтың уақытпен байланысын сақтайтын көрінетін сана. Кейде бір өркениеттің деңгейі оның салған ғимараттарымен емес, сақтап қалған белгілерімен өлшенеді.
Өркениет кейде үнсіз әлсірейді.
Өнерге күмәнмен қарау да осындай үдерістің бір көрінісі болды. Кейбір әсіре түсініктер сурет салуды, мүсінді, музыканы, театрды, сахналық мәдениетті күмәнді кеңістікке ысыруға тырысты. Алайда ислам өркениетінің классикалық тарихы мұндай тар ұстанымды растамайды.
Керісінше, VIII-XIII ғасырлар аралығында мұсылман әлемі ғылым мен ойлаудың аса қуатты кезеңін бастан өткерді. Бағдатта білім жүйеленді, Самарқандта есеп дамыды, Бұхарада ғылыми ой тереңдеді, Кордовада мәдениет пен сәулет жаңа сапаға көтерілді.
Әл-Фараби философияны музыкадан бөлген жоқ. Оның «Музыканың ұлы кітабы» дыбыс табиғатын, интервалдарды, әуен құрылымын және музыканың адам психологиясына әсерін ғылыми деңгейде түсіндірді. Ол үшін музыка - тек өнер емес, ойлау мәдениетінің бір түрі еді.
Ибн Сина медицинада адам ағзасын жүйелі танудың жаңа үлгісін жасады. Оның «Әл-Қанун фи-т-тиб» еңбегі бірнеше ғасыр бойы Шығыс пен Еуропа университеттерінде негізгі оқулық болды.
Әл-Хорезми алгебраны дербес ғылым ретінде орнықтырды. Әл-Бируни жердің өлшемін есептеді. Омар Хайям уақытты астрономиялық дәлдікпен қайта жүйеледі. Ибн әл-Хайсам жарық табиғатын тәжірибе арқылы түсіндірді.
Бұл ғалымдардың ешқайсысы білімді сенімге қарсы қойған жоқ.
Керісінше, білім әлем заңдылығын танудың табиғи жолы ретінде қабылданды.
Сондықтан мәселе дінде емес.
Мәселе - дінді тарихи кеңістіктен бөліп қарауда.
Осыған ұқсас үдерісті Еуропа да бастан өткерді. Орта ғасырларда діни догма күшейген кезде еркін ойлаған ғалымдар қысым көрді. Галилей мен Джордано Бруно тағдыры ғылымға қарсы тұрған дәуірдің символына айналды. Бірақ кейін университет мәдениеті күшейіп, ғылыми ізденіс қайта еркіндік алған кезде ғана Қайта өрлеу дәуірі басталды.
Өйткені өркениетті алға жылжытатын күш - сұрақ қою қабілеті.
Сұрақ тоқтаған жерде ой әлсірейді.
Қазақстан үшін бұл мәселе ерекше маңызды. Қазақ қоғамында ислам тарихи тұрғыдан мәдениетпен табиғи сабақтастықта өмір сүрді. Бата - сенім мен сөз мәдениетінің бірлігі. Домбыра - тарихи жадтың үні. Беташар - әлеуметтік қабылдаудың дәстүрлі формасы. Ою-өрнек - дүниетанымның көркем тілі.
Бұл құндылықтардың ешқайсысы халық санасында сенімге қарсы қабылданған емес. Керісінше, рухани өмір дәл осы табиғи сабақтастық арқылы сақталды.
Абайда сенім бар, бірақ ой да бар.
Шәкәрімде руханият бар, бірақ сұрақ та бар.
Сондықтан дәстүрге күмәнмен қарау кей жағдайда бір салтқа емес, ғасырлар бойы қалыптасқан әлеуметтік тәжірибеге күмәнмен қарауға айналады.
Өйткені дәстүр - тек рәсім емес.
Ол - ұлттың уақыт сүзгісінен өткен ішкі тәртібі.
Ал мәдени үзілу жүрген жерде ұрпақаралық байланыс әлсірейді. Ұрпақаралық байланыс әлсіреген жерде қоғам сыртқы ықпалға тез бейімделеді.
Бүгінгі күні тағы бір маңызды мәселе байқалады: баланың дүниетанымы ерте кезеңнен бастап тар шеңберге қамалса, кейін оның сыни ойлау қабілеті әлсіреуі мүмкін. Ғылыми педагогика баланың алғашқы даму кезеңінде тіл, логика, тарих, өнер, жаратылыстану және әлеуметтік тәжірибе қатар дамуы қажет екенін айтады.
Өйткені кең дүниетанымсыз сана күрделі әлемді толық қабылдай алмайды.
Қыз баланың білім алу мүмкіндігін әлсірету де қоғамның интеллектуалдық әлеуетіне тікелей әсер етеді. Себебі әйелдің білімі - бірнеше ұрпақтың мәдени деңгейіне ықпал ететін фактор.
Қазіргі әлем мұны анық дәлелдеді: ғылымға, инженерияға, медицинаға, зерттеу мәдениетіне инвестиция жасаған мемлекеттер ұзақ мерзімді тұрақты даму жолына шықты. Ал білім жүйесі әлсіреген елдер технологиялық тәуелділікке түсті.
Жапония дәстүрін сақтай отырып технология жасады.
Корея ғылыми қуатты ұлттық сипатқа айналдырды.
Германия инженерлік дәлдікті мәдени нормаға көтерді.
Қазақстан алдында да дәл осы сипаттағы тарихи сұрақ тұр:
Біз рухани кеңістікті кеңейте отырып, жаңа білім өндіретін орта қалыптастыра алдық па?
Өйткені XXI ғасырда халықтың орны оның қанша сөйлегенімен емес, қанша жаңа ой өндіре алатынымен анықталады.
Сондықтан бүгінгі ең маңызды тұжырым бір сөйлемге сыйып тұр:
Әл-Фарабимен мақтану оңай, жаңа Әл-Фараби шығаратын орта құру қиын.
Өткеннің ұлыларын құрметтеу - мәдениет.
Ал солардың деңгейінде жаңа ой тудыру - тарихи жауапкершілік.
Ұлттың рухани салмағын сенім сақтайды.
Бірақ оның тарихи биіктігін ғылым ғана айқындайды.
