Ислам дінінде ақылдың, парасаттың және қоршаған ортаға терең үңілудің орны ерекше. Шариғатта бұл ұғымды «тәфәккүр» деп атайды. Тәфәккүр – Алла Тағаланың жаратқан әлеміне, табиғат заңдылықтарына және Оның құдіретіне саналы түрде ой жүгіртіп, одан ғибрат алу.
Хакім Абай өзінің қара сөздері мен өлеңдерінде «терең ойды» адам бойындағы бес асыл істің қатарына жатқызған:
Талап, еңбек, терең ой, Қанағат, рақым ойлап қой! Бес асыл іс көнсеңіз...
Тәфәккүр – пайғамбарлардың амалы, ізгі құлдардың әдеті. Терең ойға шомған адам әлемдегі мінсіз үйлесімді көріп, Жаратушының бар екендігіне, бірегейлігіне әрі шексіз құдіретіне шынайы иланады.
1. Тәфәккүрдің маңызы мен Құрандағы дәлелдері
Қасиетті Құран Кәрім адамзатты әрдайым ақылға салып, ойлануға шақырады. Мәселен, «Сәбә» сүресінің 46-аятында Алла Тағала: «Естеріңді жиыңдар, мейлі жұптасып, мейлі оңаша қалып Алла үшін шын көңілмен ақылға салып ойланыңдаршы!» – деп бұйырады.
Ардақты Пайғамбарымыз (оған Алланың салауаты мен сәлемі болсын) пайғамбарлық келмей тұрып та Хира үңгірінде оңаша қалып, әлемнің жаратылысы туралы терең ойланатын. Ол өмірінің соңына дейін осы әдетінен танбаған. Айша анамыз (Алла оған разы болсын) Алла Елшісінің түнде жылап тұрып намаз оқығанын, оның себебін сұрағанда, Пайғамбарымыз: «Маған бүгін түнде бір аят түсті. Оны оқып, ой жүгіртпеген адамға неткен өкініш?!» – деп, «Әли Имран» сүресінің аспан мен жердің жаратылуы, күн мен түннің алмасуы туралы аяттарын оқыған.
Сондықтан ислам ғұламалары тәфәккүрді ең құнды ғибадаттардың біріне балаған:
· Имам Ғазали: «Тәфәккүр – ғибадаттың бір бөлшегі».
· Ибн Хиббан: «Тәфәккүр секілді құнды ғибадат жоқ».
· Даналардың сөзі: «Біршама тәфәккүр ету – бір жылдық нәпіл ғибадаттан құндырақ».
2. Құрандағы төрт нысанға ой жүгірту
Алла Тағала «Ғашия» сүресінің 17-20 аяттарында адам баласын қоршаған ортадағы төрт негізгі жаратылысқа қарап, тәфәккүр жасауға үндейді:
1. Түйенің жаратылысы: Оның шөлге шыдамдылығы, ауыр жүк көтергіштігі және аса қуатты бола тұра, кішкентай балаға да бағынатын жуастығы – Жаратушының мейірімі мен шеберлігінің айқын белгісі.
2. Аспан әлемі: Шексіз ғарыш кеңістігі мен әуе қабатының ешқандай тірексіз, құлап кетпей, берік тұруы адам ақылын таңғалдырмай қоймайды.
3. Таулардың тігілуі: Таулар жер бетін тербелістен, шайқалудан сақтайтын мызғымас қазық іспетті. Олардың ұлылығы мен атқаратын қызметі де үлкен даналыққа негізделген.
4. Жердің төселуі: Жер беті адам өміріне, егін егуге, тіршілік етуге барынша қолайлы – тым қатты да, тым жұмсақ та емес етіп жаратылған.
Осы орайда, аяттарда айтылған жер басып саяхаттаудың екі түрі бар: денемен саяхаттау (жер көріп, өткен қауымдардың тарихынан сабақ алу) және жүрекпен саяхаттау (естіген оқиғаларды көңілге тоқып, іштей қорыту).
3. Тәфәккүрдің төрт түрі
Ислам ғалымдары терең ойланудың мақсаты мен нәтижесіне қарай оны төртке (немесе бес бағытқа) бөліп қарастырады:
· Бірінші түрі: Алла Тағаланың жаратқан нәрселерінің сұлулығы мен пайдасы туралы ойлану. Бұл адамның иманын күшейтіп, Жаратушыға деген махаббатын арттырады.
· Екінші түрі: Алла уәде еткен сауаптар мен жәннат нығметтері туралы ойлану. Бұл мұсылманның ізгі істерге деген ынта-жігерін, құлшылыққа деген ықыласын оятады.
· Үшінші түрі: Алланың жазалары мен ақырет азабы туралы ойлану. Бұл адам бойында жамандықтан, күнәлі істерден және өзгенің ақысын жеуден тыятын қорқыныш сезімін қалыптастырады.
· Төртінші түрі: Өзіне берілген шексіз нығметтер мен жасаған қате-күнәлары туралы ойлану. Бұл адамның жүрегінде шүкіршілік оятып, Алланың алдындағы ұят сезімін күшейтеді.
Тәфәккүр – мұсылман өмірінің ажырамас бөлігі. Хазіреті Ибраһим пайғамбарға түскен парақтарда ақылды кісінің уақытын бөлгенде, міндетті түрде бір бөлігін Жаратушының құдіретін тәфәккүр етуге, істеген істерін есепке алып, болашағын жоспарлауға арнауы керектігі айтылған.
Бұрынғы ізгі ғұламалардың: «Бір сағат терең ойланып, пікір жүргізу – алпыс жылдық (ықылассыз) құр құлшылықтан артық», – деуі де содан. Әлемге көз жіберіп, мағыналы өмір сүру, үнсіздіктен ғибрат алу – адамды тура жолға бастайтын ең сенімді рухани құрал.
