Қазақ халқының ат қою дәстүрі терең тарихы бар және мәдени маңызы зор дәстүрлердің бірі болып табылады. Бұл дәстүр жаңа туылған сәбиге есім беру процесін қамтиды және белгілі бір қағидалар мен салт-дәстүрлерге негізделген. Ат қою дәстүрі халықтың өмір салты, дүниетанымы мен тарихи ерекшеліктерімен тығыз байланысты.
Ат қоюдағы негізгі қағидалар
1. Мағыналы есімдер:
Қазақтар балаға есім бергенде оның мағынасына үлкен мән береді. Есімдердің мағынасы баланың өміріне, мінезіне және болашағына әсер етеді деп сенеді.
2. Ұлы тұлғалардың есімдері:
Балаларға тарихи тұлғалар, батырлар, билер, ақындар мен әулиелердің есімдері жиі беріледі. Бұл баланың сол тұлғалардың жақсы қасиеттерін бойына сіңіруін ниет етеді.
3. Туған кездегі жағдайлар:
Бала туылған кездегі ерекше жағдайлар немесе оқиғалар да есім беруде рөл атқарады. Мысалы, көктемде туған балаға "Наурыз", жаңбырлы күні туғанға "Жаңбырбай" деген сияқты есімдер берілуі мүмкін.
4. Діни және рухани маңызы бар есімдер:
Ислам дінінің ықпалымен қазақтарда діни есімдер де кеңінен таралған. Мысалы, Мұхаммед, Әли, Фатима сияқты есімдер.
Ат қою рәсімі
1.Ат қою тойы:
Жаңа туған балаға ат қою тойы өткізіледі. Бұл тойда туыстар мен жақындар жиналып, баланың есімін таңдау рәсіміне қатысады.
2. Құрметті қонақтың ат қоюы:
Ат қою құрметті қонаққа немесе үлкендерге тапсырылады. Бұл адам баланың болашағы жарқын, өмірі ұзақ болсын деген ниетпен ең жақсы деп санаған есімін қояды.
3. Шілдехана:
Бала дүниеге келгеннен кейін өткізілетін алғашқы мереке. Бұл мерекеде сәбидің атын қою рәсімі де орын алады.
4. Жеті ата:
Қазақ халқы баланың есімін қойған кезде жеті атасын ескереді. Бұл ата-бабаларының есімдерін қайталамау үшін қажет.
Маңызды түйіндер
1. Қосымша есімдер:
Кейде балаға негізгі есімінен бөлек қосымша есімдер де беріледі. Бұл есімдер баланың мінез-құлқы мен ерекшеліктеріне байланысты таңдалады.
2. Тыйымдар:
Баланың есімін жаман сөздермен немесе мағынасыз атаулармен атауға тыйым салынады. Бұл оның болашағына зиян келтіруі мүмкін деп ырым етеді.
Туған күнге байланысты ат қою
1. Маусымға байланысты есімдер:
Наурызбай, Көктемгүл, Қысбай, Жазира.
2. Табиғи құбылыстарға байланысты есімдер:
Айгүл, Қарашаш, Теңізбек, Таңназ, Шолпан, Жұлдыз, Айсұлу, Күнсұлу, Айханым.
Жағымды мән-мағыналы есімдер
1. Мінез-құлыққа байланысты:
Батырбек (батыл), Ақылдыбек (ақылды), Айгүл (әдемі).
2. Сұлулық пен сымбаттылыққа байланысты:
Гүлнұр, Сұлтан, Нұрсұлтан, Әсемай.
Діни және рухани есімдер
1. Құраннан алынған есімдер:
Айша, Мұхаммед, Әли, Фатима, Ажар, Абдолла, Харон, Қадиша, Үмугүлсім.
2. Рухани мәні бар есімдер:
Қасиет, Тәңірберген, Иманғали, Имаммағызам, Әбубәкір, Жаннат.
Туыстық қарым-қатынасқа байланысты ат қою
1. Ұлы тұлғалар мен ата-бабалар есімдері:
Абылай, Абай, Мұхтар, Әбілқайыр, Жәнібек.
2. Отбасындағы құрметті адамдардың есімдері:
Атасының немесе әжесінің атымен балаға есім беру дәстүрі бар.
Ерекше жағдайлар мен оқиғаларға байланысты
1. Оқиғаларға байланысты есімдер:
Соғыс кезінде туылған балаға Жеңіс, Өкен, Өктем деген есім берілуі мүмкін.
2. Табиғи апаттар мен құбылыстарға байланысты:
Құбылыс, Жаңбырбай, Боранбай, Самал, Толқын.
Ат қоюдың салттық рәсімдері
1. Бата беру:
Есім беру рәсімінде үлкендер баланың болашағына ақ тілек айтып, бата береді.
2. Тұсау кесу:
Баланың алғаш қадам басу рәсімінде де ат қою рәсімімен байланысты элементтер болуы мүмкін.
3. Тойлар мен мерекелер:
Шілдехана, бесікке салу сияқты тойларда баланың есімін атап, мерекелік шаралар ұйымдастырылады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақ халқының ат қою дәстүрі оның мәдени және рухани құндылықтарының ажырамас бөлігі болып табылады. Бұл дәстүр арқылы ата-бабаларымыздың даналығы мен өмірлік тәжірибесі ұрпақтан-ұрпаққа беріліп отырады. Баланың аты екі дүниеге уәкілдік етеді. Сондықтан балаға жарасымды және терең мәні мен мағынасы жақсы жарасымды есім таңдап қою ата-ананың маңдай алды парызы болып саналады.
Ат қоюға қатысты мақал-мәтелдер
- Атына заты сай жігіт,
Өзі сұлу, өзі іскер бай жігіт.
- Адам мінген атымен де,
Қойған атымен көрікті.
- Атың барда ел таны желіп жүріп,
Асың барда ел таны беріп жүріп.
- Атың шықпаса, жер өрте.
- Адам аттан айырылса да,
Жақсы атынан айырылмас.
- Мінген атың – қанатың,
Қойған атың – жаннатың.
- Аты жақсы адамның,
Мінезі де жақсы болады.
- Ат ерді сақтайды,
Ер елді сақтайды.
- Аты Аюбай болса,
Мінезі де аюдай болады.
- Адам есімімен мың жасайды,
Тәні өлсе де, есімі өлмейді.
- Есіміңді ел білсін,
Есіңді дана білсін.
- Жақсы есім – жарым ырыс,
Жақсының аты өлмес.
- Есімі шыққан ер болады,
Есімі жақсы – елге қорған болады.
- Есіміңді мақтан ет,
Ісіңді үлгі-өнеге ет.
- Жақсының аты өлмейді,
Ғалымның хаты өлмейді.
- Адам есімі – ардың ісі,
Есіміңді кірлетпе.
- Есіміңнің қадірін біл,
Өзіңді бағалай біл.
- Атыңа лайық ісің болсын,
Басыңа лайық бағың болсын.
Бұл мақал-мәтелдер адамның есімі мен оны құрметтеудің маңызын, атақ-абыройының дәрежесін көрсетеді.
Болат БОПАЙҰЛЫ
